 |
حکایات
مربوط به سالکان و عرفای معاصر
:
-
ضيافت آية الله العظمي حاج سيّد محمّد هادي ميلاني از حضرت حدّاد .
-
مراقبت شديد مأمورين سازمان امنيّت در آخرين شب توقّف در مشهد.
-
سفر حضرت حدّاد براي زيارت مرقد مطهّر حضرت معصومه سلام الله عليها، و به شهر اصفهان.
-
ملاقات حضرت آية الله علاّمة طباطبائي و حضرت حاج سيّد هاشم حدّاد.
-
مسافرت از قم به اصفهان، ملاقات با مرحومه بانو علويّة اصفهاني.
-
نمازگزاردن در مساجد معروفة اصفهان، و زيارت اهل قبور در قبرستان تخت فولاد.
-
كلام حضرت حدّاد: دو چيز فضاي اصفهان را صاف نگه داشته است.
-
حفظ قبور علماء بالله و توسّل عامّة مردم بدانها از وظائف حتميّه است.
-
بيان حضرت آقاي حاج سيّد هاشم حدّاد در سبب مسافرت برخي از اولياء الهي.
-
عدم تمايل حضرت آقا براي تماشاي آثار عتيقة شهر اصفهان؛ و ديدار از يكي از طلاّب آشنا و محب .
-
مراجعت حاج سيّد هاشم به قم و طهران و ديدار از ارحام و دوستاني كه دعوت مينمودند.
-
كلام حضرت آقاي حاج سيّد هاشم حدّاد به آقاي بياتي در شاهزاده حسين همدان.
-
كلمات حضرت آقا حاج سيّد هاشم در هنگام وداع، و مراجعت ايشان از مشهد به صوب طهران (ت).
-
ذكر يك دستور از كتاب «أسرار الصّلوة» مرحوم حاج ميرزا جواد آقا تبريزي (ت).
-
ذكر مرحوم نوري نماز مسجد جمكران را در «نجم ثاقب» و ذكر سه نكته (ت) .
|
|
ضيافت آية الله العظمي حاج سيّد محمّد هادي ميلاني از حضرت حدّادضيافت آية الله العظمي حاج سيّد محمّد هادي ميلاني از حضرت حدّاد براي آخرين شب توقّف حضرت آقاي حاج سيّد هاشم موسوي حدّاد در مشهد مقدّس، حضرت آية الله العظمي حاج سيّد محمّد هادي ميلاني از ايشان ضيافتي در محلّ مدرسة خودشان به عمل آوردند كه چون بعد از نماز مغرب و عشاء بود، تقريباً تا پاسي از شب به طول انجاميد. آن ضيافت بسيار مهمّ بود؛ زيرا اوّلاً از جميع همراهان و آشنايان طهراني و همداني و اصفهاني و شيرازي ايشان كه جمع كثيري قريب هفتاد هشتاد نفر بودند، از جمله آيةالله حاج شيخ حسنعلي نجابت شيرازي با جميع شاگردان سلوكي و همراهانشان، اين ميهماني به عمل آمد؛ و اين تعداد از جمعيّت مسألة مهمّي بود. و ثانياً در موقع شام و گستردن سفره در صحن حياط مدرسه، از هر نوع غذائي به نحو أحسن و أكمل موجود بود و واقعيّتِ وَ فِيهَا مَا تَشْتَهِيهِ الاْنفُسُ وَ تَلَذُّ الاْعْيُنُ مشهود. و اين در همان اوقاتي بود كه ايشان در نهايت شدّت كنترل و مراقبت سازمان امنيّت (ساواك) بودند، و مأموري در وسط كوچه و مأمور ديگري در سر كوچه دائماً ايستاده بود، و رفت و آمد واردين را زير نظر داشتند و از هويّت افراد وارد بر ايشان سوال مينمودند. فلهذا تردّد عامّه به منزل ايشان نميشد، و رفت و آمد منحصر به افراد خاصّ خانواده و أمثالهم بود. نمازي را هم كه در صحن پائين پا، به جماعت انجام ميدادند تحت مراقبت بود و با مأمور، و راه عبورشان به نماز منحصر بود از صحن موزه كه تماسّي با مردم نداشته باشند. و آن وقت اين ضيافت با اين خصوصيّات از حضرت آقاي حدّاد براي سازمان أمنيّت سوال برانگيز بود كه اين سيّد كيست؟ و چرا به ضيافت ايشان آمده؟ و اين افراد أهل علم و غير اهل علم كيانند؟ و شايد نظر توطئهاي دارند. |
مراقبت شديد مأمورين سازمان امنيّت در آخرين شب توقّف در مشهدلهذا در همان وقت صرف شام، سازمان امنيّت با مأمورين خود مدرسه را محاصره نمود، و در موقع خروج افراد از مدرسه، جماعت ايشان را در تحت مراقبت گرفتند. حتّي گفته شد: چون مسير حضرت آقاي حدّاد از مدرسه تا مسافرخانه كه در بازارچة حاج آقاجان بود طبعاً از صحن مطهّر ميگذشت، به مجرّد آنكه ايشان وارد صحن ميشوند، مأمورين با دوچرخه بقيّة درهاي صحن را كنترل ميكنند تا خروج ايشان معلوم و محلّشان مشهود شود . و پس از خروج از در بازار سنگتراشها كه پشت به قبله است تا مسافرخانه ميآيند، و تا صبح در مسافرخانه و بقيّة منازل معروفين از همراهان ايشان ميروند؛ و صبح هم كه ايشان با همراهان طهراني و ضمائم كه تقريباً قريب يك اتوبوس ميشدند و بايد از ترمينال سابق مشهد حركت كنند، در آنجا هم مأمورين بودند. و خود رئيس سازمان امنيّت مشهد به ترمينال آمده بود، و از جوانان شيرازي كه بدرقه آمده بودند سوال ميكرد كه اين سيّد كيست؟! آنها هم همه مودّب ايستاده و جواب نميدادند. و لهذا بسيار عصباني شده بود. وقتي ماشين ما از مشهد به صوب طهران حركت كرد و در خيابان ناصرخسرو گاراژ ميهن تور وارد شد، به مجرّد آنكه من از اتوبوس پائين آمدم، ديدم شخص ناشناسي از كنار محوّطة باربري نزد من آمد و پرسيد: اين سيّد كيست؟! گفتم: اسمشان حاج سيّد هاشم حدّاد است؛ از زوّار كربلاست و به مشهد مشرّف شده بود، و اينك با همراهان برميگردد. باري! حضرت آقا ميفرمودند: آن شب بلاي عجيبي ما را دنبال ميكرد؛ و خداوند به بركت حضرت امام رضا عليه السّلام آنرا مرتفع ساخت.[96] |
سفر حضرت حدّاد براي زيارت مرقد مطهّر حضرت معصومه سلام الله عليها، و به شهر اصفهانحضرت استاد فقيد مرحوم حاج سيّد هاشم موسوي مجموعاً در مدّت درنگشان در طهران چندين بار به زيارت حضرت عبدالعظيم سلامُالله عليه و امامزاده حمزه و شيخ صدوق ( ابنبابويه ) مشرّف شدند. و موقع حركت از طهران بعد از نماز صبح بود كه بين الطّلوعين و مقداري از طلوع آفتاب برآمده را در آن بِقاع مقدّسه ميگذراندند، و براي تقريباً يك ساعت از روز گذشته به طهران باز ميگشتند. |
مسافرت حضرت حاج سيّد هاشم حدّاد به بلدة طيّبة قم، و كيفيّت زيارت حرم مطهّر و قبرستانهاي اطرافدر مراجعت از مشهد مقدّس براي زيارت حضرت بيبيفاطمة معصومه بنت إمام موسي بن جعفر سلامُالله عليها عازم به شهر قم شدند؛ و چون أحبّه و أعزّة از دوستان اصفهاني از جمله آقاي حاج محمّد حسن شركت اصفهاني ايشان را دعوت به اصفهان و زيارت مساجد و قبور بزرگان در تخت فولاد نموده بودند، از قم به صوب اصفهان رهسپار گرديدند. بنابراين در خدمت ايشان بدواً سه شب در قم، و سپس چهار شب در اصفهان، و پس از آن نيز يك شب در قم بوديم. زيارت ايشان در قم قبر بيبي حضرت معصومه سلامُالله عليها را بعد از طلوع سپيدة صبح انجام ميگرفت؛ يعني قدري زودتر از طلوع فجر صادق به حرم مطهّر مشرّف ميشدند، و پس از چند ركعت نافله و نماز تحيّت و نماز صبح و قدري تفكّر و تأمّل در گوشة رواق، زيارت را در بين الطّلوعين انجام ميدادند؛ و پس از آن به بعضي از قبرستانها مانند عليّ بن جعفر يا قبرستان شيخان و يا قبرستان مرحوم حاج شيخ ميآمدند، و بدون آنكه در ميان قبور گردش كنند، در گوشهاي ميايستادند، و پس از تماشاي عميق، فاتحه ميخواندند و طلب غفران مينمودند؛ و در حدود يك ساعت از آفتاب برآمده به منزل مراجعت ميكردند. |
ملاقات حضرت آية الله علاّمة طباطبائي و حضرت حاج سيّد هاشم حدّادچون فصل تابستان بود و حوزه تعطيل بود، لهذا بسياري از أعاظم و فضلاء در حوزه نبودند؛ ولي بعضاً اطّلاع پيدا نموده به ديدنشان ميآمدند. حضرت استاذنا العلاّمه حاج سيّد محمّد حسين طباطبائي نَوّراللهُ مرقدَه مسافرت ننموده و در قم بودند. بنده خدمت آقا عرض كردم: ميل داريد ايشان را اطّلاع دهم تا به ديدار شما بيايند؟! فرمودند: ميل به حدّ كمال است، ولي ما خدمتشان ميرسيم نه اينكه ايشان تشريف بياورند. فلهذا حقير از حضرت استاد وقت گرفتم . در حدود دو ساعت به ظهر مانده خدمتشان شرفياب شديم. پس از سلام و معانقه و احوالپرسي و پذيرائي، در حدود يك ساعت مجلس به طول انجاميد، كه سخني و گفتاري ردّ و بدل نشد و هر دو بزرگوار ساكت و صامت بودند. البتّه اين به حسب ظاهر امر بود؛ امّا آنچه از گفتار در باطنشان ردّ و بدل ميشد، و آنچه از تماشاي سيما و چهرة همديگر برداشت مينمودند، حقائقي است كه از سطح افكار و علوم ما خارج، و جز خداوند متعال و رسول او و اولياي به حقّ او كسي از آن مطّلع نميباشد. وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَياللَهُ عَمَلَكُمْ وَ رَسُولُهُ و وَ الْمُوْمِنُونَ. [97] «و بگو اي پيامبر! هر كاري را كه ميخواهيد انجام دهيد! بزودي خداوند و رسول او و مومنين، آن عمل را ميبينند!» ابتهاج حضرت آقاي حاج سيّد هاشم از قبرستان شيخان قمعظمت و نورانيّت قبر حضرت معصومه سلامُ الله عليهاحضرت آقاي حاج سيّد هاشم از قبرستان معروف به شيخان بسيار مبتهج بودند، و ميفرمودند: بسيار پر نور و پر بركت است، و خدا ميداند چه نفوس زكيّه و طيّبهاي در اينجا مدفونند. پس از قبر مطهّر بيبي كه فضاي قم و اطراف قم را باز و گسترده و سبك و نوراني نموده است، و بواسطة بركات آنحضرت است كه گويا خستگي از زمين قم و از خاك قم برداشته شده است، هيچ مكاني در قم به اندازة اين قبرستان نوراني و با رحمت نيست. و سزاوار است طلاّب و سائرين بيشتر از اين به اين مكان توجّه داشته باشند و از فضائل و فواضل معنوي و ملكوتي آن بهرمند شوند، و نگذارند اين آثار محو شود و دستخوش نسيان قرار گيردـ انتهي كلام حدّاد. قبر بسياري از أعلام تشيّع مانند زكريّا بن إدريس، و زكريّا بن آدم، و محمّد ابن قولَوَيه در اينجاست؛ و أخيراً قبر مرحوم هيدجي سالك دلسوخته و وارسته، و قبر مرحوم حاج ميرزا جواد آقا ملكي تبريزي، و قبر مرحوم حاج ميرزا علي آقاي شيرازي و أمثالهم در اينجاست كه هر يك استوانهاي از عظمت و جلال ميباشند.
كلام رهبر عظيم انقلاب آية الله خميني (ره) دربارة مرحوم حاج ميرزا جواد آقا ملكي تبريزي، و مرحوم قاضي (قدّه)مرحوم صديق ارجمند آيةالله شيخ مرتضي مطهّري رحمةُ الله عليه به حقير گفت: من خودم از رهبر عظيم انقلاب: آية الله خميني أعلياللهُ تعالي مقامَه شنيدم كه ميفرمود: در قبرستان قم يك مرد خوابيده است و او حاج ميرزا جواد آقاي تبريزياست.[98] و ايضاً شنيدم كه ميفرمود: قاضي كوهي بود از عظمت و مقام توحيد. باري، چون كلام بدينجا رسيد، سزاوار است براي إخوان ديني و أخلاّءِ روحاني مطالبي را از مرحوم ثقة المحدّثين محدّث قمّي ذكر نمائيم تا موجب مزيد اهتمام از ادراك فيض اين قبور شريفه شود، و مقيمين شهر مقدّس قم از طلاّب و غيرهم و همچنين زائرين، از بركات آن مستفيض گردند. او در كتاب «هديّة الزّا´ئرين» ميگويد: بلي چون قبرستان بلدة طيّبة قم از علماء و محدّثين مملوّ است، چنانچه علاّمة مجلسي اشاره به آن فرموده، سزاوار است كه اين مقام را تزيين كنم به ذكر چند نفر از مشاهير ايشان كه مزارشان معروف و به كثرت فضيلت و علوّ شأن موصوفاند: مانند شيخ جليل أبو جَرير زكريّا بن إدريس كه علماءِ رجال تصريح به جلالت و وثاقت او نموده، و خدمت چند نفر از ائمّه را درك نموده، و از حضرت صادق و موسي بن جعفر و امام رضا عليهمالسّلام روايت نموده. و شيخ كَشّي به سند صحيح از زكريّا بن آدم قمّي روايت كرده كه گفت: داخل شدم بر حضرت امام رضا عليهالسّلام در اوّلِ شب در اوايل زمان موت أبوجرير زكريّا بن إدريس. پس حضرت مذاكره فرمود او را و از من از حال او سوال ميفرمود . و رحمت فرستاد بر او و دائماً حديث فرمود با من و من حكايت ميكردم با آنحضرت تا فجر طالع شده برخاست و نماز فجر گزارد.
نورانيّت قبور واقعه در قبرستان شيخان قمبه هر حال جلالت شأن آن بزرگوار بسيار، و قبر شريفش در وسط قبرستان شهر در ميان شيخان بزرگ مشهور است . و در جنب او قبور جملهاي از علماست. و مانند شيخ معظّم نَبيل ثقة جليلالقدر زكريّا بن آدم بن عبدالله ] بن [ سعد أشْعريّ قمّي كه از خواصّ اصحاب حضرت امام رضا عليهالسّلام است و درك خدمت چند نفر از ائمّه عليهمالسّلام نموده، و احاديث از ايشان روايت نموده؛ و اخبار بسياري در فضيلت او روايت شده، و در سفر مكّه با حضرت امام رضا عليهالسّلام هم كجاوه شده، و حديث الْمَأْمُونُ عَلَي الدِّينِ وَ الدُّنْيَا در حقّ او وارد شده. و شيخ كشّي به سند صحيح روايت نموده كه: زكريّا بن آدم خدمت حضرت امام رضا عليهالسّلام عرض كرد كه: ميخواهم از اهل بيت خود دور شوم، يعني از قم بيرون روم، بجهت آنكه سفهاء در ايشان زياد شده. حضرت فرمود: اين كار مكن! بدرستيكه از اهل بيت تو بلا دفع ميشود به سبب تو، همچنانكه بلا دفع ميشود از اهل بغداد به سبب موسي بن جعفر عليهماالسّلام. و نيز از عليّ بن مُسَيِّبِ همدانيّ روايت كرده كه خدمت حضرت امام رضا عليهالسّلام عرض كردم كه: راه من به شما دور است، و هميشه ممكن نيست مرا تشرّف به خدمت شما؛ پس از كه بگيرم معالم دين خود را؟! فرمود كه: ياد گير معالم دين خود را از زكريّا بن آدم كه مأمون است بر دين و دنيا!
اعاظم محدّثين از قدماء كه در قبرستان قم مدفونندو غير اين اخبار از خبرهاي ديگر كه دلالت دارد بر نهايت فخامت شأن آن معظّم. قبر شريفش در مكان معروف به شيخان بزرگ معروف، و از براي او است بقعة بزرگي و در جنب او مدفونند جماعتي از علماء كه از آن جمله است عالم فاضل خبير ماهر آخوند ملاّ محمّد طاهر قمّي مولّف كتاب «أربعين» و كتاب «حكمة العَين» [99] و غيره. و مانند شيخ معظّم جليل نبيه عليّ بن بابوَيه قمّي صَدوق اوّل والد بزرگوار رئيس المحدّثين شيخ أبوجعفر محمّد كه تعبير از او به صدوق مطلق ميشود، و جلالت و عظمت شأن اين دو بزرگوار بر همه معلوم و ظاهر است. و در «إحتجاج» طَبَرسي مذكور است كه حضرت عسكريّ عليهالسّلام نامه نوشتند به عليّ بن بابوَيه؛ و در اوّل آن بعد از حمد و صلوة چنين مرقوم است: أَمَّا بَعْدُ! يَا شَيْخِي وَ مُعْتَمَدِي يَا أبَاالْحَسَنِ عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ الْقُمِّيَّ! وَفَّقَكَاللَهُ لِمَرْضَاتِهِ وَ جَعَلَ مِنْ صُلْبِكَ أَوْلاَدًا صَالِحِينَ بِرَحْمَتِهِ ـ تا آخر توقيع شريف كه از جمله فقرات آخرش اينست: يَا شَيْخِي! وَ أْمُرْ جَمِيعَ شِيعَتِي بِالصَّبْرِ. زهي شرافت علم كه صاحبش را به درجهاي رساند كه امام عليهالسّلام به او چنين مخاطبه فرمايد. قبر شريفش در قبرستان قم معروف است، و از براي اوست بقعة بزرگي با قبّة عاليه. و مزار نجل شريفش رئيس المحدّثين در رَيّ در نزديكي بلد شاهزاده عبدالعظيم در وسط باغ با نضارتي با بقعه و قبّة عاليه و زيارتگاه عامّة خلق آنجاست؛ رضوانُالله عليهما. و مانند شيخ جليل محدّث محمّد بن قولَوَيه قمّي كه قبر شريفش در قبرستان قم معروف در ميان محوّطهاي كه تعبير به شيخان صغير ميكنند، و اين شيخ معظّم والد شيخ أبوالقاسم جعفر بن قولويه[100] استاد شيخ مفيد است كه در كاظمين مدفون است چنانچه در سابق به شرح رفت. و مانند شيخ فاضل سديد قطبُالدّين سعيد بن هِبَةالله راونديّ كه از مشاهير علماء و مولّف كتاب « خَرآئج » و « قِصَص الانبيآء » است. مزار شريفش در صحن جديد حضرت معصومة قم معروف است. و مانند خاتم الفقهآء و المجتهدين و أفضل المدقّقين و المحقّقين حاويالمفاخر و المكارم جناب آقا ميرزا أبوالقاسم معروف به محقّق قمّي صاحب «قوانين» و غيره كه فعلاً مرجع درس و تدريس فضلاء است. قبر شريفش در نزديكي قبر زكريّا بن آدم در ميان بقعهايست با قبّة عاليه؛ و در اطراف او قبور بسياري از علماء و فضلاء است كه مقام را گنجايش تعداد آنها نيست . |
|
اداء نماز در مسجد جمكران قم، در معيّت حضرت حدّادباري، در يكي از روزهاي توقّف جناب آقاي حاج سيّد هاشم حدّاد قَدّس اللهُ نفسَه، در معيّتشان براي أداءِ نماز در مسجد معروف جَمْكَران يكساعت به غروب مانده رفته و در همان محلّ مخصوص از مسجد، ايشان نماز تحيّت مسجد و نماز توسّل به حضرت صاحب الامر عجَّلالله تعالي فرجَه را طبق روايت حاجي نوري در «نجم ثاقب» و «هديّة الزّا´ئرين» محدّث قمّي[103] بجاي آوردند، و پس از اداءِ نماز مغرب و عشاء به قم بازگشتند. حضرت آقا پس از سه روز توقّف و زيارت در شهر مقدّس قم به صوب شهر اصفهان عزيمت نمودند، و در منزل آقاي حاج محمّد حسن شركت دامتوفيقُه وارد شدند؛ و غالباً در منزل بودند بجهت ديدار بعضي از آشنايان و دوستان، و پاسخ برخي از سوالات واردين. يكروز كه جمعيّتي نسبةً در آنجا مجتمع بودند، به بنده فرمودند تا تفسير قسمت آخر سورة توحيد را بيان كنم، و بحمدالله اين عملي شد.
مسافرت از قم به اصفهان، ملاقات با مرحومه بانو علويّة اصفهانيرفقا و دوستان بسيار از شخصيّت و كمالات مرحومة مخدّره بانو علويّة هاشمي اصفهاني در نزد ايشان تمجيد و تحسين به عمل آورده بودند، بالاخصّ از مكاشفات عرفاني و درجات توحيدي وي داستانهائي بيان نموده بودند، فعليهذا ايشان ميل به ديدار و گفتگوي با او را داشتند. جناب آقاي شركت وقت گرفتند، و حقير در معيّت حضرت آقا و آقاي شركت و آقاي حاج محمّد علي خلفزاده كه از رفقا و دوستان بود و از كربلا و نجف براي زيارت آمده بود، دو ساعت به ظهر مانده در منزل آن مخدّرة جليله حاضر شديم و ما را در اطاق پذيرائي وارد كردند. مخدّرة محترمهاي عفيفه با چادر سفيد كه در آن هنگام هشتاد ساله مينمود، به درون اطاق آمدند و خوش آمد و مرحبا گفتند؛ و پس از پذيرائي، سوال از هويّت و محلّ سكونت آقاي حدّاد نمودند. حضرت آقاي حدّاد به من فرموده بودند دربارة توحيد با اين علويّة مجلّله گفتگو شود، نه دربارة علوم و مسائل فقهيّه و يا اصوليّه و يا تفسيريّه و يا أحياناً مكاشفات مثاليّه و حالات نفسانيّه و گزارشات ماسبق و مايأتي. و بالاخره منظورشان اين بود كه وقت مجلس به بيهوده و سخنهاي معمولي و تعارفات عادي نگذرد؛ و از اين مجلس، مقدار درجات و سير توحيدي و عرفان عملي وي مشخّص گردد. فلهذا حقير باب بحث را در باب توحيد گشودم، و سوالاتي نمودم كه آن مخدّره پاسخ ميدادند؛ و پاسخهايشان مناسب و مورد پسند بود. حضرت آقا به من اشاره فرمودند: دقيقتر به ميدان بيا! حقير در كيفيّت اضمحلال و نيستي سالك پس از فناي اسم در فناي ذات و أصل الوجود، و بالاخره از حقيقت و واقعيّت نُقْطَةُ الْوَحْدَة بَيْنَ قَوْسَيِ الاْحَديَّةِ وَ الْواحِديَّة مطلب را گسترش دادم، و از كيفيّت حقيقت وحدت مقام ولايت كلّيّة ائمّة معصومين صلواتُالله عليهم أجمعين با ذات أقدس خداوندي و كيفيّت هوهويّت آن پرسيدم. آن مخدّره در اينجا گويا تمجمجي نموده، و در پاسخ و جواب، اضطراب مشهود بود. در اينجا باز حضرت آقا به بنده اشاره فرمودند: كوتاه بيا! بنده نيز بحث را دنبال ننمودم و تا همينجا قطع شد. چون مخدّره ميدانست حضرت آقا زائرند و به عتبات عاليات برميگردند، به ايشان التماس دعا گفت و ايشان هم براي او توفيق و تأييد و حسن عاقبت و ترقّي در معارج و مدارج كمال را مسألت نموده، پس از آنكه درنگمان در آنجا حدود يك ساعت شد خداحافظي نموده بيرون آمديم. نمازگزاردن در مساجد معروفة اصفهان، و زيارت اهل قبور در قبرستان تخت فولادنماز ظهر و عصر در منزل بجاي آورده ميشد، وليكن شبها نماز مغرب و عشاء را در يكي از مساجد معروف انجام ميدادند: يك شب در مسجد مرحوم سيّد، و يك شب در مسجد جامع، و يك شب در مسجد شاه سابق (امام خميني) و يك شب در مسجد شيخ لطفالله. و پس از اداي نماز در آن دو مسجد اوّل بر سر مزار مرحوم سيّد و مرحومين مجلسيّين آمده و إعلاء روحشان را از خداوند متعال مسألت داشتند. صبحها پس از اداي نماز صبح در اوّل طلوع فجر صادق در منزل، براي زيارت اهل قبور به قبرستان تخت فولاد ميآمدند، و تمام مدّت بين الطّلوعين را در آنجا بودند؛ و چون قبرستان بسيار وسيع بود، هر روز فقط به ناحيهاي از نواحي آن ميپرداختند. يك روز در اطراف قبر مرحوم ميرفندرسكي، و يك روز قبر مرحوم حاج آقا محمّد بيدآبادي[104]، و يك روز قبر مرحوم آخوند كاشي و مرحوم جهانگيرخان.
كلام حضرت حدّاد: دو چيز فضاي اصفهان را صاف نگه داشته استميفرمودند: فضاي اصفهان را دو چيز، صاف نگهداشته است: وجود موحّدين و عارفين و حكماي اسلام از اعاظم علماء كه در مدّت قرون متماديه در اين قبرستان خوابيدهاند، و وجود دختران جوان معصوم و متديّن كه شبها بالاخصّ در نزديكي صبح سجّادههاي خود را پهن ميكنند و بر روي آن براي عبادت خداوند قيام و ركوع و سجود دارند. ميفرمودند: هيچ جا من بقدر اصفهان كثرت دختران متعبّد و متهجّد را نديدهام؛ و نفوس طاهرة ايشان، در شبها فضاي اصفهان را به صورتي ديگر درميآورد.
حفظ قبور علماء بالله و توسّل عامّة مردم بدانها از وظائف حتميّه استامّا افسوس كه نه تنها در اصفهان بلكه در شيراز و قم و سائر اماكن، قبرستانها را خراب ميكنند. يعني آب مياندازند و درخت ميكارند و تبديل به باغ ملّي نموده و به صورت تفريحگاه در ميآورند؛ با آنكه در اين اماكن، نفوس طيّبه و طاهرهاي از علماءِ كبار و حكماءِ عظام و عرفاي ذوي القدر و الاعتبار خفتهاند كه ذكرشان و نامشان و اثر قبرشان و زيارت و ديدار قبورشان موجب رحمت و نزول نعمت است. اينها ذخائر علمي و حياتي و گنجينههاي معنوي و روحي هستند كه سرمايههاي حياتي و واقعي ما بودهاند؛ و وزنهها و استوانههاي علم و ادب و توحيد و معرفت ميباشند كه اگر قبرشان نابود و گمنام شود، و اثرشان از ميان برود، و تردّد و رفت و آمد مردم بر سر مزارشان به عنوان توسّل و استفاده از نفوسشان برداشته شود، ديگر روح و معنويّتي، و طهارت و صفائي در ميان ما نخواهد بود. زيارت قبور بايد انسان را به ياد آخرت و انعدام عالم طبيعت بيندازد، تا انسان در اين دنيا عنان گسيخته نگردد. باغ و سبزه و آب و فوّاره، از حُظوظ و تمتّعات دنيوي است. اين همه بيابانهاي وسيع را تبديل به آنها كنيد، كسي جلوگير آن نيست؛ امّا بر گور پدران و مادران درخت نشاندن، غفلت از واقعيّت و حقيقت است. چه اشكال دارد كه قبرستان هم در داخل شهر باشد؟ در هر محلّهاي يك قبرستان اختصاصي آنجا باشد، تا مردم ياد مرگ را از خاطر نبرند و پيوسته در ذهنشان مجسّم باشد. آن مرگي كه واقعيّت دارد و بخواهيم يا نخواهيم به سراغ ما ميآيد. ما هنگامي به اسلام واقعي نزديك ميشويم كه همه چيزمان نزديك شود. سياست ما وقتي عين ديانت ما ميگردد كه رابطة ميان جسممان با روحمان، دنيايمان با آخرتمان، ظاهرمان با باطنمان، حياتمان با مرگمان، و بالاخره تمام جهاتمان يكي گردد. ما بايد درست به اصول و مَمشي و مجراي اسلام نظر كنيم، و ببينيم كه زيارت اهل قبور و ياد مرگ كردن، عين دستورات عملي و اسلامي ماست. در آنصورت از شدّت طغيان نفس امّارة ما ميكاهد، و جنايات در جامعه با ضريب قابل توجّهي افت ميكند . و امّا اگر به پيروي دنياپرستان، حاضر نباشيم نامي از پدر مردة خود ببريم، يا گور او را در نقطهاي بعيد قرار دهيم كه فرسخها بايد طيّ كنيم تا بدان برسيم، و بالنّتيجه آنها را از خود و خود را از آنها ببُريم، و ايشان را نَسْيًا مَنْسيًّا نموده و به خاك نسيان بسپاريم، در آنصورت با ضرر و خطر عظيمي مواجه شدهايم. چرا كه نيمي بلكه نيم بيشتري بلكه اصل وجود و حيات خودمان را كه روح است و واقعيّتبيني و حقيقتانديشي است، فراموش نمودهايم؛ درحاليكه مسلك ما در اسلام چيز دگري است. اسلام به ما روح واقعبيني و رَفْضِ وهميّات و تخيّلات و امور اعتباريّه و بدون اساس را تعليم ميدهد؛ زندگي ما را توأم با نماز و روزه و عبادت و عبوديّت نموده است. ما وقتي به اسلام واقعي نزديك ميشويم كه فرهنگمان نزديك شود، روح واقعنگري و اصالتبيني و باطل زدائيمان نزديك شود؛ و گرنه اگر خود را مسلمان بدانيم و بخوانيم وليكن سلوك و مسلك ما همان سلوك و مسلك غافلان و دنياپرستان باشد و در منهج و منهاج از همان رويّه و سيرة كفّار تبعيّت كنيم، بهرهاي از اسلام جز لفظ و عبارتي نخواهيم داشت. باري، نگاه داشتن روح علم و تقوي و پاسداري از حقيقت حكمت و عرفان، نگهداري از آثار و قبور علماء متّقي و پاسداري از قبور و نام و نشان حكماء و عرفاء بالله است. و اگر خداي ناخواسته بدين امر مهمّ كم اهمّيّتي گردد، منتظر عذاب خدا بايد بوده باشيم. خداوند وقتي بخواهد نقمتي را در قومي فرود بياورد، آثار رحمت و نام خود را و اولياي خود را از ميانشان برميدارد. اخيراً ديديم در فرمايشات حضرت امام عليّ بن موسي الرّضا عليهالسّلام كه به زكريّا بن آدم فرمودند: اگر تو از شهر قم بيرون بروي، خداوند عذاب را بر اهل بيتت نازل مينمايد، و وجود تو در ميان آنها مانع از فرود آمدن عقوبت خدا ميگردد، همچنانكه از بركت قبر موسي بن جعفر عليهماالسّلام، عذاب را از اهل بغداد دفع نموده است.[105] آنقدر از اين ارواح طيّبه و مجاهدة في سبيلالله به جهاد اكبر، و وارستگان عالم توحيد در ميان ما بسيار است كه قدر و قيمتشان را نميدانيم و براي برقراري آثار و قبورشان تلاش نداريم؛ درحاليكه هر كدام آنها يگانه دُرّ و گوهر گرانبها بلكه برون از بهائي ميباشند كه از دنيا و آخرت مجموعاً، قيمتشان فزونتر است. عذابهاي آسماني نتيجة اهانت به مقدّسات استقحطيها، كمبودها، سيلهاي نامتوقّع، زلزلههاي خانمان برانداز، جنگهاي بدون اصل و اساس، اسراف و تَرَف و زيادهرويهاي بيجا كه انسان را به طغيان ميكشاند، همه نتيجه و واكنش اينگونه ناسپاسيها و اين طريق اهانت به مقدّسات علمي و ديني و آثار مذهبي و اسلامي و تشيّع[106] است كه چون وارد شود، انسان را گيج و متحيّر نموده، آنوقت بيچارة مسكين دنبال علل طبيعي و فيزيكي ميرود و ميخواهد با اين تجربيّات جلوي مقدّرات آسماني را بگيرد؛ امّا اين آيه را نخوانده است كه: وَ فَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ . [107] «در بالاي هر دانشمندي و صاحب علمي كه علمش افزون است، صاحب علم ديگري وجود دارد كه علم پائيني آن عالم بدان راه ندارد.»
بيان حضرت آقاي حاج سيّد هاشم حدّاد در سبب مسافرت برخي از اولياء الهيمرحوم آية الحقّ و العرفان آيةالله حاج شيخ محمّد جواد انصاري همداني در سالهاي آخر عمر، و با توارد ضعف شديد و كسالت قلب مسافرتي به پاكستان نمودند كه با نبودن وسائل نقليّة آن زمان به مانند امروز، بسيار مشكل و طاقتفرسا بود. علّت مسافرتشان را ايشان به كسي نگفتند . آنگاه در ميان محافل و مجالس دوستان سخن از سبب مسافرت به ميان ميآمد و هركس از نزد خود حدسي ميزد . تا پس از ساليان دراز و بعد از فوت ايشان، روزي حقير از حضرت آقاي حاج سيّد هاشم حدّاد علّت سفر آن مرحوم را پرسيدم. فرمودند:سفر اينگونه از بزرگان براي يكي از دو امر صورت ميگيرد: اوّل آنكه: در آن نواحي، عاشق دلسوخته و شوريده و وارستهاي است كه درمان درد هجران او در عالم توحيد به دست اين مرد است؛ خداوند او را مأمور ميكند تا برود و از آن عاشق دستگيري كند و درد وي را درمان نمايد. دوّم آنكه: روي مقدّرات عامّ و كلّيِ خداوند، بناست در آن نواحي عذابي فرود آيد؛ خداوند اين بنده را امر ميكند تا از تمام آن نواحي عبور كند، و در اثر بركت و رحمت نفس رحماني اين بنده، خداوند عذاب را از آن قوم برميدارد.
عدم تمايل حضرت آقا براي تماشاي آثار عتيقة شهر اصفهان؛ و ديدار از يكي از طلاّب آشنا و محبّبالجمله، جناب محترم ميزبان و بعضي از دوستان اصفهاني ديگر، حضرت آقا را براي تماشاي آثار عتيقة شهر اصفهان دعوت كردند؛ ايشان در جواب فرمودند: خُلق و حوصله ندارم؛ و بعد از قدري مكث و تأمّل فرمودند: هركه در خانهاش صنم دارد گر نيايد برون چه غم دارد؟ امّا يك روز را براي ديدار و بازديد يكي از طلاّب آشنا و سالك و محبّ فرمودند: به حجرهاش ميرويم. ايشان عبارت بود از جناب حجّة الاسلام آقاي شيخ أسدالله طيّاره كه در آنوقت در مدرسة صدر بازار اصفهان حجره داشتند. آنروز هم هوا گرم بود و چند ساعتي ايشان در مدرسه توقّف كردند؛ و جناب محترم طيّاره با شربت خنك آماده از حضرت آقا و جميع همراهانشان پذيرائي نمود. |
مراجعت حاج سيّد هاشم به قم و طهران و ديدار از ارحام و دوستاني كه دعوت مينمودندپس از توقّف چهار روز در اصفهان، مراجعت به قم نمودند و يك شب نزد حضرت معصومه سلامالله عليها توقّف و فردا به طهران مراجعت نمودند. بعضي از أحبّه و أعزّة از رفقا و ارحام، ايشان را به منزل خود دعوت نمودند، از جمله داماد ما (شوهر همشيرة ما) جناب مكرّم آقاي حاج سيّد جواد حسيني پدر همشيره زادة محترم حجّة الاسلام و المسلمين آقاي حاج سيّد عبدالصّاحب (سيّد علي أكبر) حسيني أدامالله توفيقهما بود. حضرت آقا كه در اطاقشان وارد شدند، چشمشان در روي طاقچة بخاري به عكسي افتاد كه نسبةً بزرگ و قاب كرده بود. با دقّت تمام به او نگاه كردند، و سپس به حقير فرمودند: سيّد محمّد حسين! اين عكس كيست؟! عرض كردم: عكس پدرم است! فرمودند: عجب عالَمي است. يكي از روي آن درست كن من با خود به كربلا ببرم! عرض كردم: چشم! حقير از روي آن عكس، توسّط عكّاسي نسخهاي برداشتم و قاب كردم، و در وقت رفتن در ميان أثاثيهشان گذاردم. در سفر بعد از اين كه حقير به كربلا مشرّف شدم آن عكس را در اطاقشان نديدم. فرمودند: در نسخهبرداري، در حكايت تصوير تغيير صورت گرفته است. آن عكس چيز ديگري بود؛ و من اين را در اطاق پائين گذاردهام. يك روز كه در معيّت يكي از دوستان با ماشين او به جائي ميرفتيم، وي چون در دانشگاه طهران كاري داشت ماشين را در محوّطة آنجا نگه داشت تا كار خود را انجام دهد و برگردد . قدري طول كشيد، و حضرت آقا خيلي مبتهج شدند و فرمودند: عجب نفوس قابله و مستعدّهاي از جوانان در اين محيط هستند! حيف است كه انسان نميتواند لب بگشايد و از أسرار و مخفيّات پرده بردارد. اقامت ايشان مجموعاً در طهران و مشهد و قم و اصفهان و همدان دو ماه تمام طول كشيد، و عازم بر مراجعت شدند. چون مسير از همدان بود رفقاي همداني تقاضا كردند دو شبي را در همدان بگذرانند. ايشان قبول نموده، از طهران به سمت همدان حركت نمودند و دو شب در آنجا ماندند.
كلام حضرت آقاي حاج سيّد هاشم حدّاد به آقاي بياتي در شاهزاده حسين همداندر وقت حركت از همدان به كاظمين كه نزديك غروب بود، ساعتي را در مسافربري منتظر بودند. رفقا گفتند: خوب است اين ساعت را در شاهزاده حسين بگذرانيم كه مسافت ميان مسافربري و آنجا فقط عبور از عرض خيابان نزديك سبزه ميدان همدان بود. جناب محترم آقاي حاج محمّد حسن بياتي أداماللهُ توفيقَه ميگويند: من در معيّت ايشان از مسافربري به شاهزاده حسين رفتيم، همينكه ميخواستيم عرض خيابان را طيّ نمائيم، حضرت آقا به من فرمودند: مرحوم آية الله انصاري سالكان راه خدا را از يك طريق ميبرد؛ وليكن من از سه طريق ميبرم.
|
|
[96] در وقتيكه حضرت آقا در گاراژ ايستاده بودند و منتظر سوار شدن و حركت به طهران، درحاليكه معلوم بود در وداع با حضرت رضا عليه السّلام در باطن چه سر و سرّي دارند، حقير كه در جنب ايشان ايستاده بودم اين بيت را شنيدم كه چند بار آهسته با خود زمزمه مينمودند: فَأنتمُ الْمَلاُ الاعْلي و عِنْدَكمُ عِلمُ الكِتابِ وَ ما جآءَتْ بهِ السُّوَرُ و اين از جمله ابيات أبونواس است كه در مدح حضرت امام عليّ بن موسي الرّضا عليهالسّلام سروده است، و در تاريخ «وفيات الاعيان» ابن خَلِّكان، ج 3، ص 271 مسطور ميباشد؛ و تمامش بدينگونه است: مُطَهَّرونَ نَقيّاتٌ جُيوبُهمُ تَجرِي الصَّلوةُ عَليهِم أينَما ذُكِروا مَن لَم يَكُن عَلَويًّا حينَ تَنسِبُهُ فَما لَهُ في قَديمِ الدَّهْرِ مُفتَخَرُ اللَهُ لَمّا بَرا خَلقًا فَأتقَنَهُ صَفّاكُمُ وَ اصْطَفاكُمْ أيُّهَا الْبَشرُ فَأنتمُ الْمَلاُ الاعْلي و عِنْدَكمُ عِلمُ الكِتابِ وَ ما جآءَتْ بهِ السُّوَرُ و ايضاً دربارة آنحضرت سروده است اين ابيات را بنا بر روايت كتاب «نقض» ص 245 و «وفيات الاعيان» أيضاً ج 3، ص 270: قيلَ لي: أنتَ أشْعَرُ النّاسِ طُرًّا إذْ تَفَوَّهْتَ بِالكَلامِ الْبَديهِ لَك مِن جَوهَرِ الكَلامِ قَريضٌ يُثْمِرُ الدُّرَّ في يَديْ مُجْتَنيهِ فَلِماذا تَرَكتَ مَدْح ابْنِ موسي و الخِصالَ الَّتي تَجَمَّعنَ فيهِ قلتُ: لا أهتَدي لِمدحِ إمامٍ كانَ جِبريلُ خَادِمًا لاِبيهِ
[97] صدر آية 105، از سورة 9: التّوبة
ذكر يك دستور از كتاب «أسرار الصّلوة» مرحوم حاج ميرزا جواد آقا تبريزي (ت) [98] مرحوم حاج ميرزا جواد آقاي تبريزي از اعاظم تلامذة مرحوم آية الحقّ و سند التّوحيد معلّم ربّاني حاج شيخ حسينقلي همداني رضوانالله عليهما است . و كتب وي عبارتند از: «لقاءالله» و «أسرار الصَّلوة» و «المراقبات» (أعمال السَّنة) كه الحقّ مستغني از تعريف است، بالاخصّ كتاب «لقا´ءالله» ايشان آتشي مخصوص دارد و براي فتح باب سالكين إليالله كليد و رمز موفّقيّت است. ما در اينجا به ذكر يك دستور از كتاب «أسرار الصّلوة» وي، طبع سنگي، ص 46 اكتفا مينمائيم؛ ميفرمايد: من از بعضي أجلاّء مشايخ خودم كه همانند او حكيم عارفي، و معلّم حاذقي را در راه خير، و طبيب كاملي را نديدهام پرسيدم: كداميك از أعمال جوارح را كه شما تجربه نمودهايد اثرش در قلب بيشتر است؟! فرمود: سجدة طويله در هر روزي كه آنرا ادامه دهد، و طول بدهد جدّاً تا اينكه يكساعت و يا سه ربع ساعت به طول انجامد و در آن بگويد: لاَ´إِلَـ'هَ إِلاَّ أَنتَ سُبْحَـ'نَكَ إِنِّي كُنتُ مِنَ الظَّـ'لِمِينَ . «هيچ معبودي نيست جز تو اي خداوند! تو پاكي و منزّه و مقدّس ميباشي! من هستم كه رويّه و دأبم اين بوده است كه از ستمگران بودهام.» بطوريكه نفس خود را گرفتار و محبوس در حبس عالم طبيعت مشاهده نمايد و مقيَّد و مغلول به قيدها و غلهاي اخلاق رذيله بنگرد، و خداوند را تنزيه كند كه: تو اين كار را از روي ظلم و ستم به من ننمودي! و من بودم كه به نفس خودم ستم نمودم و آنرا در اين مهلكة عظيمه وارد ساختم . و ديگر خواندن سورة قدر را در شبهاي جمعه و عصرهاي جمعه يكصد بار. مرحوم استاد قُدّس سرّه ميفرمود: من در ميان أعمال مستحبّه عملي را نيافتهام كه مانند اين سه چيز موثّر باشد. و در روايات مطالبي وارد است كه حاصلش اين است: در روز جمعه صد نفحه يا صد رحمت نازل ميشود، نود و نه تاي آن براي كسي است كه سورة قدر را در عصر جمعه يكصد بار قرائت كند، و براي او همچنين نصيبي در آن يك نفحه و يا يك رحمت ديگر نيز هست. ـ انتهي . [99] اسم كتاب را مرحوم شيخ آقا بزرگ در «الذّريعة» (ج 7، ص 58 ) و نيز خود مرحوم محدّث قمّي در «الفوا´ئد الرّضويّة» ص 548 « حكمة العارفين » ضبط نمودهاند . (م) [100] صاحب كتاب معتبر و نفيس « كامل الزّيارات » كه با مساعي جميله و تعليقة علاّمة أميني (ره) طبع شده است. [101] در «مرءَاة البُلدان» ناصري است كه مسجد معروفه به مسجد امام عليه السّلام كه در قم واقع است، أحمد بن إسحق أشعري كه وكيل موقوفات حضرت امام حسن عسكري عليهالسّلام بوده، به فرمودة آن جناب بنا نموده است ـ مِنه عُفي عنه . (يعني تعليقه از محدّث قمّي است رضوانُ الله عليه.) [102] «هديّة الزّا´ئرين» محدّث قمّي، طبع سنگي، ص 359 تا ص 362
ذكر مرحوم نوري نماز مسجد جمكران را در «نجم ثاقب» و ذكر سه نكته (ت)[103] در كتاب «نجم ثاقب» مرحوم نوري، طبع سنگي رحلي (سنة 1308 هجريّة قمريّه) باب هفتم: در ذكر آنان كه در غيبت كبري به خدمت امام رسيدهاند، در اوّلين حكايت (ص 5 تا ص 7 ) كه راجع به بناي مسجد جمكران است؛ و در كتاب «هديّة الزّا´ئرين» ص 363؛ و در حاشية «مفاتيح الجنان» كتاب «الباقيات الصّالحات» باب دوّم، ص 254 به بعد، در ضمن نمازهاي استغاثه، كيفيّت نماز مسجد جمكران را كه در يك فرسخي بلدة طيّبة قم است، به فرمودة امام زمان عَجّل اللهُ تعالي فرجَه الشّريف بدينگونه بيان ميكند كه: در اين مسجد چهار ركعت نماز بگزارند: دو ركعت تحيّت مسجد، در هر ركعتي يكبار الحمد و هفت بار قُلْ هُوَ اللَهُ أَحَدٌ، و تسبيح ركوع و سجود هفتبار بگويند؛ و دو ركعت نماز امام صاحب الزّمان عليه السّلام بگزارند بر اين نَسَق: چون فاتحه خواند به إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ رسد، صدبار بگويد، و بعد از آن فاتحه را تا آخر بخواند و در ركعت دوّم نيز به همين طريق بگزارد، و تسبيح در ركوع و سجود هفت بار بگويد، و چون نماز تمام كرده باشد تهليل بگويد و تسبيح فاطمة زهراء عليها السّلام، و چون از تسبيح فارغ شود سر به سجده نهد و صدبار صلوات بر پيغمبر و آلش صلواتُاللهِ علَيهم بفرستد. و اين نقل از لفظ مبارك امام عليه السّلام است كه: فَمَنْ صَلاّهُمَا فَكَأنَّما صَلَّي في الْبَيْتِ الْعَتيقِ . يعني «هركهاين دو ركعت نماز را بگزارد، همچنين باشد كه دو ركعت نماز در كعبه گزارده باشد.» ـ انتهي. أقول: در اينجا ذكر سه نكته ضروري است: اوّل آنكه: مرحوم حاجي نوري رحمةُ الله عليه در كتاب «نجم ثاقب» داستان احضار حسن مُثله جمكراني را به محضر مقدّس حضرت صاحب الزّمان ارواحنا فداه از شيخ فاضل حسن بن محمّد بن حسن قمّي معاصر صدوق در «تاريخ قم» نقل كرده، از كتاب « مونِس الحزين في معرفة الحقّ و اليقين » از مصنّفات شيخ أبيجعفر محمّد بن بابويه قمّي، و شرح قضيّه را مفصّلاً بيان كرده است. و نه در سند و نه در متن اشكالي كه مخالف اصول باشد به نظر نميآيد. دوّم آنكه: داستان تشرّف او طبق متن كتاب در شب سهشنبه هفدهم ماه مبارك رمضان سنة ثلاث و تسعين و مأتين ( 293 ) بوده است، و چون حضرت بقيّةالله در سنة 255 متولّد شدهاند، بنابراين در آن وقت 38 ساله بودهاند؛ و چون ميدانيم كه غيبت كبري در سنة 329 واقع شد، لهذا بايد تشرّف حسن مثله را از زمرة مشرّف شدگان به حضورش در غيبت صغري دانست، نه در غيبت كبري. سوّم آنكه: مرحوم نوري (قدّه) در ذيل قصّه فرموده است: مولّف گويد: در نسخة فارسي «تاريخ قم» و در نسخة عربي آن كه عالم جليل آقا محمّد علي كرمانشاهي مختصر اين قصّه را از آن نقل كرده، در حواشي «رجال مير مصطفي» در باب حَسَن، تاريخ قصّه را در ثلاث و تسعين يعني نود و سه بعد از دويست نقل كرده، و ظاهراً بر ناسخ مشتبه شده و اصل سبعين بوده كه به معني هفتاد است زيرا كه وفات شيخ صدوق پيش از نود است. أقول: درست است كه وفات صدوق پيش از نود است امّا پيش از نودِ قرن چهارم، نه قرن سوّم. مرحوم صدوق در سنة 381 هجريّة قمريّه فوت ميكند، و اين از مسلّميّات تاريخ است؛ نه در سنة 281 كه يك قرن جلوتر است. بنابراين نقل او قضيّة حسن مثله جمكراني را دهها سال پس از وقوع قصّه بوده است نه قبل از آن تا نياز به تصحيح تسعين به سبعين گردد. از اين گذشته در متن حكايت آمده است كه حسن مثله ميگويد: جواني كه بر روي تخت نشسته بود (امام زمان) سي ساله مينمود، و اين سنّ با سنّ حقيقي حضرت در آن وقت كه سي و هشت ساله بودند ملايمت دارد؛ به خلاف آنكه اگر تاريخ را سبعين بگيريم يعني 273، در آنصورت سنّ شريفشان 18 ساله ميشود و با مرد سي ساله مشابهت ندارد.
رسالة مختصري از مرحوم بيدآبادي در سير و سلوك (ت)[104] آقا محمّد بيدآبادي از عرفاءِ مشهور است و صاحب مقامات و درجات. رحلتش در سنة 1197 هجريّة قمريّه است . و حقير كراراً بر سر مزارش رفتهام . و مراد از بيدآبادي بطور مطلق اوست. و امّا آقا محمّد جواد بيدآبادي از عرفاءِ زمان اخير بوده است، و استاد والد صديق مكرّم حاج محمّد حسن شركت است. آقاي حاج محمّد حسن دام توفيقه گفتند: مرحوم پدر ما ميگفت: آقا محمّد جواد بيدآبادي را كسي نشناخت؛ و خود مرحوم بيدآبادي يك بيت سروده بود كه مرحوم پدرم يادداشت كرده بود: صد گنج نهان بود مرا در دل و ياران ناديده گرفتند كه اين خانه خراب است باري، مرحوم آقا محمّد بيدآبادي كه به بيدآبادي بزرگ معروف است مطالبي جالب و دلنشين دارد، و هنگامي كه حقير در نجف أشرف بودم براي خود استنساخ نمودم. سپس معلوم شد مرحوم علاّمة طهراني شيخ آقا بزرگ كه استاد حقير در فنّ درايه و حديث و اجازات بودند در كتاب «الذّريعة» ج 12، ص 283 در تحت عنوان «رِسالةٌ في السَّيرِ والسّلوكِ *فارسيّة لاِ´غا مُحمّدٍ البيد اباديّ أيْضاً كَتَبها مُراسلَةً إلي بعضِ تَلاميذِه» ذكر كردهاند . و چون از طرفي مختصر است و از طرف ديگر حاوي مطالب عميقه است، ما عين آنرا در اينجا براي مزيد بهرمندي مطالعه كنندگان ارجمند ميآوريم: بسم الله الرّحمن الرّحيم و به نستعين بيدآبادي گويد: يا أخي و حَبيبي! إنْ كُنتَ عَبدَاللهِ فارْفَعْ هِمَّتك، و كِلْ علَي اللهِ أمرَ ما يُهِمُّك! تا تواني همّت خود را عالي نما، لانّ المرْءَ يطيرُ بهمَّته كما أنّ الطّيرَ يطيرُ بجَناحَيه. غلام همّت آنم كه زير چرخ كبود ز هر چه رنگِ تعلّق پذيرد آزاد است هر چه در اين خانه نشانت دهند گر نستاني به از آنت دهند . . . . . . . . . . . . * ـ اين رساله را صاحب «الذّريعة» به شمارة 1905 ذكر نموده است . و قبل از اين رسالة ديگري به شمارة 1904 بدين عبارت آورده است: «رِسالَةٌ في السَّيرِ و السُّلوكِ» لجَمالِ السّالكينَ العالمِ العارفِ المتشرِّعِ الحكيم الا´غا مُحمّدٍ البيداباديِّ الاصفَهانيِّ ابنِ محمّدٍ رفيعِ الجيلانيِّ الاصلِ، المولودِ باصْفَهانَ وَ المتوفّي بِها 1197؛ كَتَبها جَوابًا عمّا كَتبهُ إليه المحقّقُ القُمّيُّ صاحبُ «القوانينِ» يسألُهُ فيه عَن بَيانِ ما هُوَ لازمٌ لَه في السُّلوكِ . أوّلُها: «الحمدُ لِلّه الّذي خَمَّر بِيَدَيْ جَلالِه و جَمالِه أربعينَ صَباحًا طينةَ الاءنسانِ، وَ أوْدعَ فِيه أسرارَ الاسماءِ كلِّها، وَ عَلَّمهُ المعانيَ وَ البيان». يعني به تأمّلات صحيحه و كثرت ذكر موت، خانة دل را از غير حقّ خالي گردان! يك دل داري؛ يك دوست بس است تو را! أَلَيْسَ اللَهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ . و مَا جَعَلَ اللَهُ لِرَجُلٍ مِن قَلْبَيْنِ فِي جَوْفِهِ. در دو عالم گر تو آگاهي از او از چه بد ديدي كه در خواهي از او الهي زاهد از تو حور ميخواهد قصورش بين به جنّت ميگريزد از درت يا ربّ شعورش بين ما عَبَدْتُكَ خَوْفًا مِنْ نارِكَ وَ لا طَمَعًا في جَنَّتِكَ، بَلْ وَجَدْتُكَ أهْلاً لِلْعِبادَةِ فَعَبَدْتُكَ. هر دو عالم را به يك بار از دل تنگ برون كرديم تا جاي تو باشد. و تحصيل اين كار به هوس نميشود؛ بلكه تا نگذري از هوس نميشود . أبَي اللَهُ أنْ يُجْريَ الاْمورَ إلاّ بِأسْبابِها . والاْسبابُ لابُدَّ مِن اتِّصالِها بمُسبِّباتِها . و الاُمورُ العِظامُ لا تُنالُ بِالمُنَي، و لا تُدرَكُ بالهَوَي؛ واسْتَعينوا في كُلّ صَنْعةٍ بِأرْبابِها، وَ أْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا؛ فإنّ التَّمنّيَ بِضاعَةُ الهَلكَي. آئينه شو جمال پري طلعتان طلب جاروب كن تو خانه و پس ميهمان طلب چو مستعدّ نظر نيستي وصال مجوي كه جام جم نكند سود وقت بيبصري بايد اوّل از مرشد كلّ و هادي سبل هدايت جسته، دست تولّي به دامن متابعت ائمّة هدي عليهمالسّلام زده، پشت پا به علائق دنيا زني و تحصيل عشق نمائي؛ قُلِ اللَهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ. عشق مولي كِيْ كم از ليلي بود محو گشتن بهر او أولي بود حاصل عشق همان بس كه اسير غم او دل به جائي ندهد ميل به جائي نكند پس هموم خود را همّ واحد ساخته با جدّ و جهد تمام پا به جادّة شريعت گذارد و تحصيل ملكة تقوي نمايد، يعني پيرامون حرام و شبهه و مباح قولاً و فعلاً و حالاً و خيالاً و اعتقاداً نگردد تا طهارت صوري و معنوي حاصل شود كه شرط عبادت است، و اثري از عبادت مترتّب شود و محض صورت نباشد. إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ . «وَ لَن تُقْبَلَ نَفَقاتكُمْ إن كُنتُمْ قَوْمًا فاسِقينَ.» «وَ ما مَنَعَهُ عَن قَبولِ صَدَقاتِهِم إلاّ كَوْنُهُمْ فاسِقينَ.» «لَن يُقْبَلَ عَمَلُ رَجُلٍ عَلَيهِ جِلْبابٌ مِن حَرام.» «مَن أكلَ حَرامًا لَن يَقْبَلَ اللَهُ مِنْهُ صَرْفًا و لا عَدلاً.» وَ تَركُ لُقمةٍ حَرامٍ أحَبُّ إلَي اللهِ مِن ألفَيْ رَكعَةٍ تَطوُّعًا، وَ رَدُّ دانِقٍ مِن حرامٍ تَعْدِلُ سَبعينَ حِجَّةٍ مَبرورَةٍ . و به تدريج حوصلة فهم وسيع شود. وَ مَن يَتّقِ اللهَ يَجْعلْ لَهُ فُرقانًا *. وَ اتَّقُوا اللَهَ وَ . . . . . . . . . . . * ـ اقتباس از آية 29، از سورة 8: الانفال: يَـ'´أَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُو´ا إِن تَتَّقُوا اللَهَ يَجعَل لَكُمْ فُرْقَانًا و آية 2، از سورة 65: الطَّلاق: وَ مَن يَتَّقِ اللَهَ يَجْعَل لَهُ و مَخْرَجًا. (م) يُعَلِّمُكُمُ اللَهُ . در اين وقت دقيقهاي از وظائف و طاعات مقرّرة واجبه و مندوبه را فرو گذار ننمايد تا به مرور، روح قدسي قوّت گيرد. وَ نَحنُ نُؤيِّدُ روحَ القُدْسِي بِالعَمَل الصّالِحِ؛ وَ العملُ الصّالِحُ بَعضُهُ مِن بَعضٍ. و شرح صدري بهم رسد. و پيوسته نور عبادات بدني و نور ملكاتنفسي تقويت يكديگر نموده نُورٌ عَلَي' نُورٍ شود؛ الطّاعةُ تَجُرُّ الطّاعةَ . و احوال سابقه در اندك زماني به مرتبة مقام رسد و ملكات حسنه و اخلاق جميله حاصل شود و عقائد حقّه را رسوخ كامل بهم رسد، و ينابيع حكمت از چشمة دل به زبان جاري گردد، و به كلّي رو از غير حقّ بگرداند. در اين هنگام هرگاه از زمرة سابقين باشد، جذبة عنايت او را استقبال كند و خودي او را گرفته در عوض، ما لا عينٌ رَأتْ وَ لا أُذُنٌ سَمِعَتْ و لا خَطَرَ علي قَلبِ بَشرٍ كرامت فرمايد . و حقيقت إِنَّكَ لاَ تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَـ'كِنَّ اللَهَ يَهْدِي مَن يَشَا´ءُ و إِنَّ هُدَي اللَهِ هُوَ الْهُدَي' را بعينه مشاهده نمايد؛ «إذا أرادَ اللَهُ بِعَبْدٍ خَيْرًا فَتَحَ عَيْنَ قَلْبِهِ» را مشاهده نموده سالك مجذوب شود . إلَهي تَرَدُّدي في الاْ´ثارِ يوجِبُ بُعْدَ الْمَزارِ؛ فَاجْذِبْني بِجَذْبَةٍ توصِلُني إلَي قُرْبِكَ، و اسلُكْني مَسالِكَ أهْلِ الْجَذْبِ، وَ خُذْ لِنَفسِكَ مِن نَفْسي ما يُصْلِحُها . جَذبَةٌ مِن جَذَباتِ الرَّبِّ تُوازي عَملَ الثَّقَلَيْن . ز سوداي بزرگان هيچكس نقصان نميبيند. طالع اگر مدد كند، دامنش آورم به كف ار بكشم زهي طرب، ور بكشد زهي شرف ما بدان مقصد عالي نتوانيم رسيد هم مگر لطف شما پيش نهد گامي چند تا به دنيا فكر اسب و زين بود بعد از آنت مركب چوبين بود تا هبوبِ نسايمِ رحمت او را به كداميك از جزائر خالدات بحرين جلال و جمال كه در خور استعداد و لائق حسن سعي او بود رساند. إنّ لِلَّهِ تَعالَي في أيّامِ دَهرِكُمْ نَفَحاتٍ، ألا فَتَعرَّضوا لَها. مراتب مزبوره منازل سير إلي الله و مجاهدة في سبيلالله است؛ يَـ'´أَيُّهَا الاْءنسَـ'نُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَي' رَبِّكَ كَدْحًا فَمُلَـ'قِيهِ. بعد از آن إنَّ الَّذينَ جاهَدوا فِينا كه سفر السّير فيالله است خواهد بود، و ذكر آن ضرور نيست بلكه مضرّ است. درِ دير ميزدم من ز درون صدا برآمد كه تو در برون چه كردي كه درون خانه آئي الاءيمانُ مَراتِبُ وَ مَنازِلُ لَوْ حُمِّلَتْ عَلي صاحِبِ الاِثْنَينِ ثَلاثَةٌ لَتَقَطَّعَ كَما تَقَطَّعَ الْبيضُ عَلَي الصَّفا . رَحِمَ اللهُ امْرُؤٌ ] امْرَءًا ـ ظ [ عَرَفَ قَدْرَهُ وَ لَم يَتَعَدَّ طَورَهُ . چون نديدي شبي سليمان را تو چه داني زبان مرغان را فَخُذْ مَآ ءَاتَيْتُكَ وَ كُن مِنَ الشَّـ'كِرِينَ . و لَنءِن شَكَرْتُمْ لاَزِيدَنَّكُمْ . با كه گويم اندرين ره زنده كو بهر آب زندگي پوينده كو آنچه من گفتم به قدر فهم تست مُردم اندر حسرت فهم درست رَحِمَ اللهُ امرَأً سَمِعَ قَولي وَ عَمِلَ فَاهتَدَي بِهِ. به يقين بدانكه به نحو مذكور، هر كه شروع در سلوك نمايد، در مرحلهاي كه اجل موعود رسد، در زمرة وَ مَنْ يَخْرُجْ مِن بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَي اللَهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ و عَلَي اللَهِ محشور گردد. گر مرد رهي رهت نمودم . وَ اللَهُ يَقُولُ الْحَقَّ وَ هُوَ يَهْدِي السَّبِيلَ. آنچه به خاطر بود به قلم آمد، تا كه را به كار آيد. هر كس كه ز شهر آشنائي است داند كه متاع ما كجائي است حاجي ره هدي به خدا غير عشق نيست. گفتيم: زور اين باده نداني به خدا تا نچشي! وَ السَّلَـ'مُ عَلَي' مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَي'. [105] همين كتاب «روح مجرّد» ص 287 به نقل از كتاب «هديّة الزّا´ئرين» مرحوم حاج شيخ عبّاس محدّث قمّي أعليالله مقامه. [106] أميرالمومنين عليه السّلام ميفرمايد: لا يَتْرُكُ النّاسُ شَيْئًا مِنْ أمْرِ دينِهِمْ لاِسْتِصْلاحِ دُنْياهُمْ إلاّ فَتَحَاللَهُ عَلَيْهِمْ ما هُوَ أضَرُّ مِنْهُ . («نهج البلاغة» حكمت 106؛ و از طبع مصر و تعليقة شيخ محمّد عبده، ج 2، ص 161 ) «مردم بجهت آباداني دنياي خودشان، چيزي از امور دينشان را رها نميكنند مگر آنكه خداوند ميگشايد براي آنها ـ در پاداش اين عملشان ـ چيزي را كه ضررش براي آنها بيشتر از ضرر دنيوي آن امر از دست رفته ميباشد.» محييالدّين عربي در كتاب «محاضرات» خود در ص 166 از ج 2 گويد: شاطبي در علّت مرگ عليم بن هاني عمري كه از فقهاء و زهّاد مشهور بوده است چنين آورده است: اين سيّد ناچار شد دربارة امر مهمّي كه بر او نازل شده بود با سلطان ملاقات كند. از محلّ خود حركت كرد به سوي او، تا اينكه وارد شد در شهري كه سلطان در آنجا بود. شب جمعهاي با خداي خود خلوت نمود و در آن نماز خواند و سورهاي كه در آن سجده بود قرائت نمود، چون به سجده افتاد از خدا خواست جان او را بگيرد و با سلطان اجتماع نكند. در حال سجده ديگر كلامش قطع شد. او را برداشتند، دو روز درنگ كرد و بدون آنكه سخني بگويد فوت كرد. و اين شيخ مردي بود كه خانة او را غارت كرده بودند و شروع كرد به گريستن. فقهاء و اُدباء در نزد وي گرد آمدند و او را دعوت به صبر مينمودند و او را دلداري ميدادند. او در پاسخشان گفت: من گريه نميكنم براي آنكه دنيا از دستم رفته است، وليكن گريهام به علّت آنستكه براي من از پيغمبر صلّي الله عليه و آله روايت شده است كه فرمود: ما اسْتَخَفَّ قَوْمٌ بِعالِمِهِمْ وَ انْتَهَكوا حُرْمَتَهُ إلاّ سُلِّطَ عَلَيْهِمُ الْعَدُوُّ . «هيچ قومي عالمشان را سبك نميشمرند و حرمت او را پاره نميكنند مگر آنكه دشمن بر آنان مسلّط ميشود.» شيخ در همان سال غارت، فوت كرد و خداوند در سال بعد دشمن را بر شهر مسلّط نمود بطوريكه با بدترين قسمي از آنان انتقام گرفت و حكايت و داستان زشتشان سالهاي متمادي زبانزد خاصّ و عامّ شد؛ با آنكه تعدادشان فراوان و قوّتشان عظيم بود امّا اينها دستي از آنان نگرفت و همينطور كه شيخ گفته بود واقع شد. [107] ذيل آية 76، از سورة 12: يوسف [108] «ديوان حافظ شيرازي» طبع محمّد قزويني و دكتر قاسم غني، ص 282، غزل 408؛ و از طبع پژمان، ص 189 و 190، غزل 416 |